Урбаан — аныгы кэмҥэ олох сайдыытын таһымын көрдөрөр экэниэмикэ биир сүрүн хайысхата. Оттон урбаан хас биирдии көрүҥэ киһи баҕа санаатыттан, хаһан эрэ, ханна эрэ кэпсэтэ олорон дуу, биитэр өр сылларга иитиэхтии сылдьыбыт, толкуйдаммыт былаантан, ону олоххо киллэрэр хорсун быһаарыныылаах санааттан саҕаланар.
Урбаанньыт бастакы хардыыларын оҥорорго бу эйгэни билэр, бары ымпыгар-чымпыгар быһаарсар киһи сүбэтэ, көмөтө хайаан да наада. Биһиги улууспутугар оннук киһинэн Мария Климентьевна Иванова буолар. Кини үрдүк үөрэхтээх бухгалтер идэлээх. 2014 сылтан Белай Гораҕа дьоҕус урбаанньыттары өйүүр «Мин биисинэһим» кииҥҥэ үлэлиир.
— Бу күҥҥэ улууспутугар 119 ол иһигэр хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэлэр уонна 2 тэрээһиннээх тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ бааллар. Быйыл 8 саҥа урбаан дьоҕус тэрилтэтэ арылынна. Ол иһигэр саҥа сонун хайысхалар бааллара кэрэхсэбиллээх. Холобур Белай Гораҕа санитарнай өҥөнү оҥорор дьоҕус тэрилтэ арыллыбыта. Маны таһынан Кэбэргэнэ уонна Сыаҥааннаах нэһилиэктэригэр атыы-эргиэн кэҥээтэ, Сыаҥааннаахха ас астаан атыылыыр өҥө баар буолла уонна биһиги улууспутугар маҥнайгытын сиртэн хостонор баайга сыһыаннаах икки хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ баар буолла. Тэрилтэлэр сорохторо тэйиччиттэн, ол эбэтэр куораттан олорон үлэлииллэр. Бары олоххо олус наадалаахтар, этэҥҥэ үлэлиэхтэрэ диэн эрэнэбин.
Мин, чуолаан, бэйэм үлэбин сырдатар буоллахха, бастакы хардыыттан (регистрацияланыыттан) саҕалаан, сабыллар түгэннэригэр сокуонунан сөптөөхтүк түмүктүүрү, ону таһынан бу эйгэҕэ баар федеральнай, региональнай өйөбүл программаларын туһаныыга тиийэ көмөнү оҥоробун. Бу ааспыт сылга социальнай контрагынан дьоҕус дьыала тэринэр 3 киһиэхэ бизнес-былааннарын оҥорон, сүбэлээн-амалаан биэрбитим. Саас нэһилиэктэринэн сылдьан сырдатыы үлэтин ыыппытым, туох көмө, өйөбүл программалара баалларын, хайдах туһаналларын кэпсээбитим.
— Мария Климентьевна, идэлээх киһи буоларын быһыытынан, бу эйгэҕэ саҥа саҕалыыр дьоҥҥо тугу сүбэлиэҥ этэй?
— Бастатан туран, бэйэ дьарыктаах буолуу уонна урбаан диэни быһаарыам этэ. Бэйэ дьарыктаах буолуу (самозанятый) диэн киһи тус бэйэтигэр эрэ үлэлиир, үлэ миэстэтин таһаарбат, туораттан үлэһити наймыласпат. Оттон үлэ миэстэтин таһааран, дьону үлэлэтэр буоллаҕына, урбаанньыт буолар, тэрилтэ тэринэр. Манна ирдэбилэ улахан, холобур үлэ ыстааһа ааҕылларыгар страховой усунуос (взнос) булгуччу төлөнүөхтээх.
Иккиһинэн, үлэ хайысхатын чопчулааһын кэннэ, саҕалыах иннинэ, быһа холоон дохуота, ороскуота, нолуокка, усунуоска бачча буолуон сөп диэн барыллаан ааҕыы, суоттаныы хайаан да наада дии саныыбын.
Федеральнай уонна региональнай туох көмө, өйөбүл баарый?
— Бары хайысхаҕа өйөбүл программалар үгүстэр. Холобур, аан бастаан саҕалыырга биитэр үлэ кээмэйин кэҥэтэргэ кыра бырыһыаннаах «микрозайм» диэн өйөбүл баар. Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар, дьиэ кэргэттэригэр 1% кредит, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанааччыларга, атыы-эргиэн хайысхатыгар, саҥа саҕалааччыларга 7-8% кредиттэр, хамнас орто кээмэйиттэн намыһах дохуоттаах дьоҥҥо уонна үлэтэ суох дьоҥҥо СӨ Үлэ уонна социальнай сайдыы министиэристибэтинэн «социальнай хантараак», бу өйөбүл иитинэн бэйэ дьыалатын саҕалыырга 500 000 солк. тиийэ көмөнү туһаныахха сөп о.д.а. урбаанньыттары өйүүр араас миэрэлэр бааллар.
Онон, күндү ааҕааччылар, сүүстэ саныы сылдьыахтааҕар биир сөптөөх толкуйунан урбаан эйгэтигэр ылсыаххытын, бэйэ дьыалатын тэриниэххитин баҕарар буоллаххытына, Белай Гораҕа «Мин бизнеһим» кииҥҥэ билсээриҥ, анал идэлээх Мария Климентьевна көмөтүнэн толкуйдаабыккыт тобуллуо, санаабыккыт сатаныа. Ситиһиилэри баҕарабыт.
Лариса СЛЕПЦОВА.