Абый улууһугар сүөһү кыстыга, чуолаан, сылгыга ыарахан кыстык буолбутун туһунан хаста да суруйан турабыт. Маныаха хаһаайыстыбалаах дьон сылгыларын төбөтүн ахсаанын тыыннаах хаалларар сыалтан эбии аһылыкка туруораллар.
Олунньу 21 күнүгэр 320 сылгы эбии аһылыкка турар эбит буоллаҕына, билигин 532 сыыппараҕа тэҥнэстэ. Биир саамай быһаарыыга турар нэһилиэгинэн Абый буолар. Бүгүҥҥү көрдөрүүнэн 32 сылгы өлүгүн буллулар. Бу туһунан баһылык Тимофей Томскай маннык иһитиннэрэр.
— Быйылгы кыстык Абый нэһилиэгин икки сэлиэнньэлэригэр, улууспут тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгырар атын да бөһүөлэктэригэр сүөһүлээх хаһаайыстыбаларга сүрдээх ыарахан буолан турар.
Бу биричиинэтинэн, бастатан туран, ааспыт күһүн сир үрдэ тоҥо илигинэ нуорматтан аһара элбэх халыҥ хаар түһүүтэ буолар. Сорох сирдэринэн 70-80 см. тиийэ түспүтэ бэлиэтэнэр. Сир үрдэ ахсынньы аҥаарыгар биирдэ тоҥорон саҕалаабыта. Хаар анныгар сытан хаалбыт сылгы кыһыҥҥы хаһылыктанар ото муус, линза анныгар буолан хаалан, сылгы мэччирэҥэр ыарахаттары үөскэттэ. Талах иһинээҕи ылаҕан от халыҥ хаар анныгар аһыйан хаалан атыраабы дьаакка кубулуйан турар. Күөлэттэр кытыыларынан үүнэр салыгыныары, хойуу бэрдьигэс оттору бастакы хойуу хаар ууга тимирдэ баттаталаан тоҥорбута эмиэ улахан охсуулаах буолла. Бу күннээҕи туругунан Абый нэһилиэгэр 16, Оттоох Атах учаастагар 16 сылгы өлүгэ көһүннэ. Сүппүттэр да бааллар. Охтубут сылгылар туруктара ама гынан баран, оннук оттон өлбүттэрэ биллэн турар.
Кыстыкпыт ыарахан буолбутун иккис биричиинэтинэн нэһилиэккэ от былаана туолбатаҕа буолар. Бу балаһыанньа иллэрээ сыллааҕы кураан сайын от үүммэтэҕиттэн, ааспыт сайын саҕаланыыта тымныы, аһара ардахтаах буолан биэрбититтэн буолар.
ҮҺүс биричиинэ. Отучча сылы быһа биир хадыһаларга оттооммут, хадыһаларбыт эргэриилэрэ, сибэккинэн үүнэн хаалбыттара буолар. ӨттөөҺүн сокуонунан күүскэ бобуулааҕыттан бу маннык балаһыанньа үөскээбитин илэ үлэлии-хамсыы сылдьар дьон бары билэбит да, сокуону утары барар кыахпыт суох. Бу барыта, нууччалыы эттэххэ, ыксаллаах балаһыанньаҕа тиэртэ.
Элбэх үлэ түмүгүнэн былырыын саас Абый нэһилиэгин сылгытын — саха сылгытын боруодатын үһүс тиибинэн («Индигирский тип якутской породы лошадей») биллэриллибитэ. Сыл да ааспакка бу сылгыларбытыгар улахан сэрэх үөскээтэ, эбии от тиийбэтиттэн. Бу саҥа Индигирскай тиип сылгытыгар кэмигэр от тиэллибэтэҕинэ, халлаан сылыйдаҕына, улахан иэдээн тахсыан сөп От атыылааччыны нэһилиэкпит сылгылаах дьоно киин оройуоҥҥа булан тураллар, бэйэлэрин харчыларынан атыыласпыттара. Ол оппутун тиэйиигэ бу күҥҥэ улахан кыһалҕа буолан турар. 10 массыына от кэлиэн наада. Биир массыынаны олохтоох нэҺилиэк дьаһалтата төлөөн тиэйэн аҕалан иһэр. Аны 9 массыына төлөбүрэ ыйанан турар.
Бу манна улуус дьаһалтата, Сахабыт сирин Тыатын хаһаайыстыбатын министерствота көмөлөһүөхтэрэ, алдьархай кэмигэр быраҕан кэбиһиэ суохтара диэн Дьооску, Абый сэлиэнньэлэрин тыа хаҺаайыстыбатынан дьарыгырар дьоно бука бары күүскэ эрэнэбит!
Александра ЗАРОВНЯЕВА.