Дойдубутугар аҕам саастаах дьоҥҥо улахан болҕомто ууруллар, хаачыстыбалаах уһун үйэлэнии хайысхата государственнай политика таһымыгар таҕыста. Президен Владимир Путин бу концепцияны киэҥник тарҕатарга сорудахтыыр. Ол быһыытынан икки национальнай бырайык үлэлиир: «Көхтөөх уһун үйэлэнии» уонна социальнай көмүскэллээх буолуу өттүгэр «Аҕа көлүөнэ» федеральнай бырайыак.
Билигин Сахабыт сиригэр орто саас – 72-73. 60 сааһыттан аҕа саастаах дьон нэһилиэнньэ 25 % ылар. Бу сааһырыы чөл туруктаах, хаачыстыбалаах буолан иһэрин туоһута. 2000 с. орто саас 60-65 эбит.
Сааһырыы да араастаах … Урукку өттүгэр биэнсийэҕэ таҕыстахха, киһи олоҕо дьиэ уонна тэлгэһэ эрэ иһинэн хааччахтанар курдук өйдөбүл баара. Бүгүн аҕам саастаах көлүөнэ олохсуйбут өйдөбүллэри барытын үрэйэр. Ол курдук, олоххо да көстөрүнэн, куйаар ситимнэригэр үгүстэргэ аҕам саас көннөрү сынньалаҥ кэм буолбакка, «дьоллоох саас» уонна көхтөөх уһун үйэлэнии кэмэ буолла. Олох саҥа кэрдииһин саҕалыыр кэм. Пааспарга хас саас суруллубутуттан тутулуга суох, тулалыыр дьоҥҥо наадалаах, олоххо көхтөөх буолары талыы.
Биир дойдулаахтарбыт чэгиэн-чэбдик сылдьар кистэлэҥнэрэ
Сааһырбыт эрээри олох үөһүгэр сылдьар дьон биһиги да аттыбытыгар элбэх. Кинилэр эдэрдэр кытта ымсыыра көрөр кыахтаах, күүстээх санаалаахтар уонна олоҕу таптыыллар. 80 саастарын ааспыттарын үрдүнэн, кинилэри «кырдьаҕастар» дииргэ киһи тыла барбат.
Куйаар ситимигэр Уолбуттан Егор Васильевич Жирков Клим Федоров («Виватур») дьоллоох туристарын кытта Амма кэрэ айылҕатыгар күүлэйдии, толору дуоһуйууну ыла сылдьарын киһи эрэ үөрэ көрөр. Өссө СР үтүөлээх артыыскатын Варя Аманатова ырыатыгар клипка уһуллубут. Үйэлэргэ хаалар историяҕа хабыллыбыт. Егор Васильевич элбэх бириэмэтин олус суолталаах уонна дириҥ ис хоһоонноох үлэҕэ аныырын билэбит: нэһилиэгин устуоруйатын үйэтитэр кинигэ тахсыытыгар төһүү күүс буолар. Нэһилиэк тэрээһиннэрин көхтөөх кыттааччыта. 80 сааска да киһи дьон сэҥээрэригэр уһуллар артыыс уонна историяны сурукка түһэрээччи буолуон сөп.
Любовь Гаврильевна Худаева хаһан да уостубат хамсатар күүс уонна дьону түмэр уоттаах-төлөннөөх дууһалаах. Кини саҥаны билэргэ-көрөргө күн аайы үөрэнэр наада диэн принциптээх. Любовь Гаврильевна оройуоннааҕы библиотекаҕа хоһоону таптааччылар кулууптарын салайар, бэйэтин тула биир санаалаахтары түмэн, чаҕылхай тэрээһиннэри ыытар. Ханна да буоллун: олорор элбэх квартиралаах дьиэтигэр, үлэлиир коллективыгар эдэр ыччакка муударай уонна истиҥ сүбэһит-наставник. Бириэмэтэ, кыаҕа барытыгар тиийэр: дьикти кэрэ сибэккилэри үүннэрэр, ас арааһын маанытык астыыр уонна бэйэтин күндү астарынан ыалларын, коллегаларын үөрэ-көтө күндүлүүр. Маны таһынан, Любовь Гаврильевна — улууспут хаһыатыгар интэриэһинэй ыстатыйалары куруук суруйар, биһигии штат таһынааҕы ааптарбыт.
Аҕам саас диэн олох кэрчигэ буолбакка, турук дииллэр. Бүгүҥҥү биһириир дьоммут бэйэлэрин олохторунан итини толору дакаастыыллар. Саамай сүрүнэ — киһи сүрэҕэ сытар, сөбүлүүр дьарыктаах буолуохтаах. 80 сааһы ааспыт да кэннэ олох саҥалыы оргуйуон, айар үлэҕэ, билиниигэ уонна чахчы көҥүл буолууга дьикти кэрэ ааннары аһыан сөп!
Нэһилиэк аайы сүөһүлэрин-астарын тутан, оҕуруот үүннэрэн, сир астаан олорор аҕам саастаах дьон элбэх. Аҥаардас Абый нэһилиэгэр олох бүппэт түбүгэр сылдьар нэһилиэк ытык дьоно Анна, Ариан Томскайдар 80 саастарыгар диэри сүөһү ииттэллэр, куурусса көрөллөр, сайын ахсын оттууллар. Ханнык да күн-дьыл турдун, күн ахсын дьиэлэрин таһыгар зарядкалыыллар, эттэрин-хааннарын чэбдигирдэллэр. Стручкова Акулина Дмитриевна (80 саастаах) сүөһү көрөн, иистэнэн уһун күнү быһа соло булбакка түбүгүрэр. Сайын ахсын оҕолорун, сиэннэрин кытта оттуур, отоннуур. Күһүн эрэ буоллар, уолугар Дьооскуга буранынан баран убаһа өлөрүүтүгэр кыттар, истээн-астаан, барытын дьаһайан кэлэр. Оҕолоругар, халыҥ аймахтарыгар бэргэһэлэрин, унтууларын билигин да тигэ, абырахтыы олорор. Васильева Мария Степановна (81 саастаах) Абый нэһилиэгэр оҕуруот үүннэриитигэр «суолу тэлээччи» диэххэ сөп. Оҕуруот аһын олордуу кистэлэҥнэрин баһылаабыт хаһаайка хас күһүн аайы өлгөм үүнүүнү ылар. Сухомясова Тамара Васильевна, 83 саастаах, саас күстэхтэн оҥоһуллубут «фирменнэй» паштетынан чугас дьонун, доҕотторун күндүлүүр. Күстэхтэн хачымаас бэлэмниир. Саас рассадатын бэйэтэ көрөр, оҕолуур. Оҕуруот аһын арааһын барытын олордор. Арбуһу, дыняны, физалис диэн эриэккэс отону сыл ахсын үүннэрэр. Слепцова Елена Егоровна оҕо эрдэҕиттэн сыанаттан түспэт артыыс. Хоһоон суруйар, мелодия айар. Ытык кырдьаҕас билигин да сиэннэригэр, хос сиэннэригэр көмөлөһө, дьаһайа олорор. Туох баар сонуну, политиканы радионан, телевизорынан истэн, сырдатар дьиэтээҕи «политинформатор». Дойду бэрэсидьиэнэ В.Путин, Ил Дархан А.Николаев быһа биэриилэрин биир да сыл көтүппэккэ көрөр..
«Үрүҥ көмүс волонтердар» тустарынан элбэхтик истэбит. Кинилэр кэккэлэригэр көхтөөх аҕам саастаах Софья Николаевна Федорова баар. «Алаас ахтылҕана» үҥкүү ансаамбылын чилиэнэ. «Үһүс көлүөнэ» оскуола активистката. Абыйга Людмила Бальчинова бэйэтин тула саастыылаахтарын түмэн, чэбдигирдэр хаамыынан, зарядканан дьарыктаналлар, эмтээх отторунан чэй оҥостоллор, ыллаан-туойан, истиҥник кэпсэтэн бириэмэлэрин көхтөөхтүк атаараллар. Ураһалаахха Галина Белоус аҕам саастаах дьахталларга үҥкүү бөлөҕүн үлэлэтэр, араас дьарыктарынан, тэрээһиннэринэн олохторун сэргэхситэр. Майыарга аҕам саастаахтар «Сыккыс» ырыа ансаамбыллаахтар.
Хамсаныы — уһун үйэлэнии биир ирдэбилэ
Бэйэм быйылгыттан доруобуйа бөлөҕөр баарбын. Нэдиэлэҕэ үстэ биир чаастаах «Тыын» чэбдигирдэр киин дьарыктарыгар сылдьабын. Биһиги бөлөхпүт уратыта диэн сааһынан хааччаҕа суох. Эрчиллиилэргэ 30-тарыттан саҕалаан 86-ларыгар диэри араас саастаах дьон бииргэ дьарыктанабыт. Дьарыктарбытын 46 сыл стажтаах үтүөлээх врач-реабилитолог уонна мануальнай терапевт Федот Павлович Максимов (81 саастаах) ыытар. Кини бэйэтин авторскай массааһын уонна ЛФК (эмтиир физкультура) оскуолатын арыйан үлэлэппитэ 10-ча сыл буолбут. «Төһөнөн хамсана-имсэнэ, сүһүөхтэргин имитэ сылдьаҕын да, соччонон кырдьыыны кыайаҕын, — диэн учууталбыт үөрэтэр. — Уостубат энергия кистэлэҥэ олус судургу — сүрэххитин уонна өйгүтүн-санааҕытын хаһан да сүрэҕэлдьэтимиэххэ наада».
Государство өттүттэн өйөбүл баар
Былырыыҥҥаттан «Үрүҥ көмүс саастаахтар» («Серебряный возраст») урбааннара өйөнөр буолла. Бу хайысха аҕам саастаахтарга бэйэ дьыалатын арыйарга, үп-харчы эргиирин өйдүүргэ уонна түөкүттэртэн сэрэнэргэ улахан суолталаах. Туризм хайысхатынан биир күннээх уһун үйэлэнии турдарын оҥорор буоллулар. Дьон олус сэргиир. Бу хайысха кэҥиир буолуохтаах. Пенсиялаахтар бизнескэ ылсалларыгар «Мой бизнес» киин хас да көрүҥнээх көмөнү оҥорор – социальнай контракт, самозанятай хайысхаларынан. Ону таһынан пенсиялаахтар дьарыктаах буолууга киин программаларынан кылгас куурустарга кэккэ идэлэргэ босхо үөрэнэр кыахтаахтар. Маны тэҥэ киин сирдэргэ үһүс саас оскуолалара олус үчүгэйдик үлэлииллэр. Общественность ону көҕүлүүр, туруорсар.
Уһун үйэ кистэлэҥнэрэ
Хас биирдии киһи сааһырыыга бэлэмнэниэхтээх. Наука дакаастыырынан киһи бэйэтин доруобуйатыгар кыһаллар буоллаҕына, организма икки бүк чэбдигирэн биэрэр. Аҕам сааспытын чаҕылхайдык атыллыахпытын баҕарар буоллахпытына, биһиги дьоруойдарбыт сүрүн быраабылаларын олоххо тутуһуохтаахпыт:
– Куруук хамсаныыга сылдьыы
– Ыксаабакка, олох хас биирдии мүнүүтэтин сыаналаан олоруу
– Билиигэ-көрүүгэ тардыһыы, мэйии клеткаларын үлэлэтии
– Истиҥ алтыһыы
– Айылҕалыын сибээс
– Махталлаах буолуу
Кыраһыабайдык кырдьыы – бу уһун үйэлэнии, күн сириттэн барыахха диэри санааҕа-онооҕо ылларбакка, ыалдьыбакка, чэгиэн, доруобай сылдьыы, бэйэ олоҕуттан астыныы, кыраттан да үөрүү, дуоһуйуу, дьоҥҥо көмөлөһүү, туһалаах буолуу, баай уопуттан үллэстии.
Screenshot
Screenshot
Сусанна Никитина.