Биһиги уолаттарбыт байыаннай дьайыы кирбиитигэр хорсуннук киирсэр түгэннэрэ куйаар ситимин нөҥүө тэлэһийэ көтөр. Бу күннэргэ байыаннай бөлөҕү хамаандалааһыны бэйэтигэр ылынан, хабыр киирсиигэ хорсун быһыыны оҥорбут «Хулиган» диэн анал ааттаах байыастыын кэпсэппиппин таһаарабын.
«Ахсынньы ыйга уоппускабар дойдубар Абыйга сынньанан, күүс-уох ылынан баран, байыаннай дьайыы кирбиитигэр төттөрү кэллим. Кэлэ түһээппин кытта бойобуой сорудахха ыыттылар. Бастакы сырыыга дэриэбинэҕэ сатаан киирбэтибит. Техникабытын эһэн кэбистилэр. Төттөрү таҕыстыбыт. Дэриэбинэҕэ кэлэн сынньанан баран, сарсыҥҥытыгар эмиэ киирдибит. Бу сырыыга аара суолга диэри матасыыкылынан айаннаатыбыт, салгыы сатыылаатыбыт. Онтон-мантан «Птичка» граната быраҕар. Икки уол бааһырыы ыллылар. Түөрт буолан хааллыбыт. Салгыы айанныыбыт. Үһүөйэх эрэ хааллыбыт. Үс киһиэхэ бүтүн дэриэбинэни босхолуур, биллэн турар, ыарахан. Ол иһин «Төттөрү тахсыҥ» диэн бирикээс кэллэ. Үһүс сырыыбытыгар улахан колонна буолан, 12 массыынанан киирдибит. Дьэ, манна бааллара квадрокоптер арааһа, «птичкалар», камикадзелар, «Баба ягалар», противотанковай минаны быраҕар сэп-сэбиргэл арааһа. Мин бөлөхпөр алтыабыт. Дэриэбинэҕэ киирэ түһээт, дьиэҕэ киирэн саһар кутталлааҕын билэбин. Тыыннаахтыы дьиэҕэ да баттатан өлүөххэ сөп. Оннук түгэннэри эт хааммынан билэр буолан, уолаттарбар чугастыы подвал көрдүүргэ соруйдум. Биһиги дьолбутугар, биир сэнэх подвалы булан, онно кирийдибит. Подвалтан сибээс холбонон: «Бэлэммит, этэҥҥэ тиийдибит», — диэн биллэрдибит. «Бу дьиэлэри ыраастыыгыт, үлэлээҥ», — диэн тута координаттары ыыттылар. Мин бөлөхпөр икки уулусса тигистэ. Уһуннук толкуйдуур бириэмэ суох. Хараҥарыан иннинэ «үлэни» бүтэриэхтээхпит. Хараҥардаҕына кутталлаах, атах анныгар туох сытарын да билбэккин. Группабар «Чирик», «Даргинец» диэн эдэр уолаттардаахпын. Үһүөн дьиэлэри кэрийдибит. Арай биир дьиэҕэ киирдибит. Түннүк-үөлэс суох, аан аһаҕас. Ол эрээри ,холодильника сибиэһэй ас толору. Хата, аччыктаатахпытына манна кэлиэхпит диэн күлсэбит. Онтон эмискэ толору астаах холодильник буоллаҕына, ким эрэ хайаан да баар, олорор дьиэтэ эбит диэн өй охсуллунна. Уолаттарбар сэрэттим. Дьиэни кэрийдибит. Хос аан баарын булан: «Ким баарый? Баар буоллаххытына тахсыҥ, эбэтэр кэпсэтии атын», — диэн үөгүлээтим. Хаста да ыйыппытым кэннэ, кырдьаҕас дьон ынчык аҥаардаах саналара иһиллэр. Дэлби куттаммыт, титирэстээбит, ытаабыт-соҥообут оҕонньордоох эмээхсин тахсан кэллилэр. «Куттанымаҥ, биһиги россияларбыт», — диэн уоскуттум. Эмээхсин ытыыр, айманар. «Түргэнник да түргэнник, быыһааҥ», — диэн ыксатар. Өстөөхтөр ханна баалларын ыйыттым. Дэриэбинэ саамай кыраһыабай дьиэтигэр подвалга саһан олороллор диэн ыйан биэрдилэр. Аны бу иһитиннэрии чуолкайа суоҕа биллэр. Өстөөхтөр да буолуон сөп, бэйэбит да дьоммут буолуон эмиэ сөп. Биһиги өстөөхтөрү этэллэр эбит диэн өйдөөтүбүт. «Үчүгэйдик саһыҥ, уоскуйуҥ»,- диэн баран ыйбыт дьиэни көрдөөтүбүт. Уулуссанан сылдьар сэрэхтээх, онон кэтэҕинэн сылдьа сатыыбыт. Түгэх дьиэҕэ кэллибит. Оҕуруокка «200» сытар. Дьиэ аана хаптаһыннарынан баттатыллан турар. Мин ол ааҥҥа хааллым. Уолаттары кэтэх ааҥҥа ыыттым. Арай ааны арыйа турдахпына, биир киһи ойон таҕыста да, ытыалаабытынан барда. Соһуйан, уолуйан хааллым. Хайдах үрдүк күрүөнү ыстанан куоппуппун өйдөөбөккө да хааллым. Ытыалаһыы бөҕө буолла. Дьиэ кэтэҕэр тиийдим. Аны икки өттүттэн тахсыахтара диэн куттал. Гранатабын хостоон тарда сатаатым да, илиим оһолломмут буолан кыайбатым. Киирсиигэ биир тарбаҕым тоҕо баран хаалта. Иккис гранатабын таһаараммын, нэһиилэ чеканы тоҕо тартым. Эрдэ чугас подвал баарын бэлиэтии көрбүтүм. Уонна ыраахтан подвал айаҕар бырахтым. Гранатам эһиннэ, подвалга сүүрэн кэллим. «Бэриниҥ эбэтэр ытыалыыбын, хаскытый?» — диэн хаһыытаатым. Аан быыһынан көрдөхпүнэ киһи күлүгэ ааста. Биир киһи илиитин өрө ууммутунан тахсан кэллэ. Ол кэнниттэн икки киһи батыакалаһан таҕыстылар. «Төрдүөбүт», — диэтилэр. «Ханна баарый төрдүскүт?», — диибин. «Бу баарбын», — диэн брониктаах киһи атын сиртэн хаһыытаата. Икки ардыбыт 3 миэтэрэ кэриҥэ. Автоматым бэлэм, өстөөҕү чугаһаппаппын. Бэйэм уолаттарбар хаһыытыыбын. Ким да эппиэттээбэт. Ордук «Даргинецтан» куттанабын. Кини бу бастакы бойобуой сорудаҕа буолар. Хаһыытыыбын. Эппиэт суох. Куттанным. Төһө эмэ буолан баран «Даргинец»: «Баарбын, тыыннаахпын», — диэн эппиэттээтэ. Атахха таптарбыт. «Кэл, түөрт өстөөҕү билиэҥҥэ ыллым», — диэтим. Уолум доҕолоҥноон да буоллар кэлээхтээтэ. (Таптарыы сылааһыгар улаханнык биллэрбэт курдук буолар). «Чирик улаханнык таптарда», — диэтэ. Нацистары «Даргинецка» хаалларан баран, «Чирикка» сүүрэн кэллим. Бойобуой доҕорум барахсан бүтэһик тыынын хардыргыы сытар. Ол сырыттахпына, чугас дьиэттэн дьон күлүгэ көстөр. Ыксаатым. Тула өстөөхтөр баалларын билэбит. Хаһыытаатым.
— Кимнээхитий?
— Свои!
— Пароль?
Көрдөхпүнэ, таҥастара-саптара биһиэнин курдук. Мин өстөөхтөр биһиги уолаттарбыт таҥастарын кэтэн, кубулуна сылдьыахтарын сөп диэн өйбөр охсуллар. Аны туран урукку, эргэ паролу этэллэр. Сорудах быһыытынан, атын паролу эттэхтэринэ, сонно суох гыныы, уоту арыйаҕыт диэн бирикээс. Ыраахтан дьүһүннэрэ көстүбэт. Иккиэлэр. Автомаппынан кыҥаан турабын. Чугаһаабыттарыгар көрбүтүм, иккис уол биһиги ротабыт уола эбит. Дьэ, уоскуйдум. Арай, ол уол суоҕа буоллар, билбэккэ бэйэбит да дьоммутун араас гынан кэбиһиэххэ сөп.
Ити барыта кыл түгэнигэр буолла. Билиэҥҥэ туппут өстөөхтөрү кытта подвалга киирэн састыбыт. «Чирикка» бастакы көмөнү хайаан да оҥоруохтаахпыт. «Чирик» тыына арыыйда кэҥиэҕэ диэн санааттан, каскатын сыттык курдук оҥоро сатаатыбыт да, киһибит бүтэһигин тыынна… Өстөөх буулдьата сыҥааҕынан киирэн төбөтүнэн тахсыбыт эбит… Дьоммор сибээскэ тахсан балаһыанньаны кэпсээтим. Өстөөхтөрү билиэн ыллыбыт диэн биллэрдим. Барытын Хулиган тугу этэринэн диэн бирикээстээтилэр. Билиэннэйдэри кытта подвалга икки күн сыттыбыт. Нацистары муҥнуур, пыткалыыр санаам суох. Ол эрээри «ордук хамсаныаххыт – кэпсэтии атын буолуоҕа» диэн тута сэрэттим. «Биһиги эмиэ олох олоруохпутун баҕарабыт», — дииллэр. Киһилии сыһыаннастым. Ыарахан түгэн этэ да буоллар, киһилии быһыыбын сүтэрбэтим. Доҕорбун «Чириги» суох гыммыт өстөөҕү мин эмиэ суох гыныахпын сөп этэ. Ол түгэҥҥэ элбэх санаа киирэн ылбыта да, туттуммутум…
Иккис күммүтүгэр дэриэбинэттэн тахсыҥ (откат) диэн бирикээс кэллэ. Айылҕа барахсан оҕолоругар туран биэрдэ. Аны атын подвалга биһиги дьоммутуттан эмиэ ыарахан туруктаах икки киһи баара. Олору көтөҕөргө-сүгэргэ, дэриэбинэттэн таһаарарга көмө наада этэ. Билиэннэйдэр тута өйдөөтүлэр, көмөлөһөргө бэлэмнэрин эттилэр. Оннук көмөлөһөн, этэҥҥэ дэриэбинэттэн таҕыстыбыт. Бу туппут өстөөхтөрбүн кэнники олох көрбөтөҕүм. Билиэннэйдэри биһиги туттарабыт, салгыы атыттар «үлэлэһэллэр». Хайдах буолбуттарын, кэнники дьылҕаларын билбэппин, истибэтэҕим даҕаны.
Бу тыҥааһыннаах киирсиигэ мин атахха табыллан кэллим. Миинэ, снаряд бытархайдарыттан уолаттар бары кэриэтэ бааһырдыбыт. Тыыннаах кэлбиппитигэр махтал. Бүгүн истибитим, «Даргинец» бойобуой сорудаҕар суох буолбут… Кини 19 эрэ саастааҕа… Тэҥҥэ сылдьан, биир иһиттэн аһаан, кэккэлэһэ утуйан чугастыы доҕордоспут уолаттаргын сүтэрэр ыарахан … Инники кирбииттэн тыыннаах таҕыстаххына эрэ, кутталыҥ киирэр буолар эбит. Арыыйда уоскуйан олорон санаатахпына, доҕотторум оннугар толооҥҥо мин да хаалыахпын сөп этэ. Таҥаралаах, арчылыыр аанньаллаах буолан, тыыннаах хааллым дуу диэн элбэҕи эргитэ саныыбын…»
Этэҥҥэ сылдьыҥ, хорсун буойуттарбыт! Кыайыы кынаттаах эргиллээриҥ!
Анна ЧИРКОВА.