Айылҕабыт барахсан күнтэн күн ырааһыран-тупсан иһэр. От-мас көҕөрөн, тыллан эрэрэ сүрэҕи үөрдэр. Кэҕэ этэрэ, чыычаах тохтообокко ыллыыра-туойара сүргэни көтөҕөр.
Сорох туһалаах от-мас саамай хомуллар кэмэ. Ким баҕарар хомуйар, туһанар үүнээйитэ бэйэбит олорор сирбитигэр элбэх. Бу туһунан олохтоохтортон истиэххэ.
Агафья Ефимова: «Кыра эрдэхпитинэ бабылыанньыктаах миискэ оһох үрдүттэн хаһан да түспэт буолара. Эбээбит онтуттан чэй да курдук иһэ сылдьара, баттаҕын да суунара, кыра бааһы да биһэрэ. Дьиэни ыраастыырга, буруолатарга туттара.
Болбукта эриэхэтин кэриэрдэн, чэй оҥорон испит ыарыйдаҕына иһэрдэрэ. Ол уута барбыт чэй курдук өҥнөөх буолара. Торбосторугар эмиэ иһэрдэрэ. Бэйэтэ хаһан да ыалдьыбатах эмээхсин. 90 сааһын ааһыар дылы балыыһа эмин билбэккэ барбыта.
Кэнники ыаллыы олорбут Аанам барахсан болбуктаны оргутан, атаҕын тааска уган олороро бу баар курдук. Кини атаҕынан олус эрэйдэнээхтиирэ. Ол иһин болбуктатын туппутунан сылдьааччы.
Билигин мин саамай туттар отум – таас отон уга уонна кыа. Таас отон уга ис уоргаҥҥа, хабахха, бүөргэ үчүгэй дииллэр. Биһиги дьиэнэн пакеттаах чэйи испэппит. Ол оннугар кэбиһэр чэйгэ араас оту-маһы эбэн, күннэтэ иһэбит. Үксүн таас отон уга, дөлүһүөн сэбирдэҕэ, отоно буолар. Бабылыанньыгы блендердээн бороһуок оҥорон тутта сылдьыбытым, кыа хатаран дьиэбин ыраастыырга туттабын. Ньээм от сибэккитин сибиэһэйдии сиибин».
Ульяна, Евдокия Новиковалар: «Биһиги ийэбит кыра эрдэхпититтэн дьахтар талаҕын ытарҕатын харааран эрдэҕинэ хомуйан оргутан иһээччи. Онтун «холосас» диэн ааттыыр этэ. Кырдьык, хараҥа өҥнөөх, хойуу соҕус буолара. Быарынан ыалдьар буолан, наар ис эмэ диэхтиирэ. Дөлүһүөн отонун хатаран, онтун оргутан бастайааннай иһэ сылдьара. Ол иһин билигин биһиги эмиэ дөлүһүөнү, клюкваны наар хомунабыт. Сайын хатарбыт араас от-мас сэбирдэхтэрин, отону чэйгэ эбии көйүөрэн иһэ сылдьабыт. Кырдьык, киһи уопсай туругар туһалаах эбит дии саныыбыт».
Айылҕа барахсан туох наадатын бириэмэтинэн көрөн биэрэн иһэр. Бастаан мутукча тыллар. Саҥа тыллан эрэр мутукчаны сибиэһэйдии сии сылдьарга үчүгэй. Оту-маһы кытта кэпсэтэн, доруобуйам туругун тупсарынарбар диэн көҥүллэттэххинэ өссө туһалаах буолуо.
Мутукча иннэтин эрэ хомуйан чааскыга сөп буолар ууга икки улахан ньуосканы блендердээн, мүөт, лимон эбэн иһэ сылдьыахха сөп (лимону тоҥорон хаһаанабыт).
Быйыл кыһын хаһааммыт мутукчабытын сааскыга тиийиэр дылы чэй оҥостон истибит. Музейбытыгар кэлбит ыалдьыттары мутукчалаах чэйинэн, от-мас эбиликтээх муоруһунан күндүлээн үөрдэбит. СВО-ҕа сылдьар уолаттарга 7 кылаас кыргыттара кыра мөһөөччүк тигэн, онно мутукчаны уган «Дойдугут сыта күүскэр күүс эптин» диэн суруктаах саше оҥорон ыыппыттара. Оннук сашеҕа бабылыанньык эмиэ үчүгэй. Мутукчаны кумааҕынан пакет оҥорон эбэтэр хоруопкаҕа уган хаһаанабыт. Былырыын өссө мутукчабыт кыһыл эриэхэнэн бүрүммүтэ. Кини сыл аайы маннык үүммэт. Кып-кыра эриэхэлэри кытарбытын кэннэ хомуйан, барыанньа оҥороҕун. Кыһын сииргэ олус үчүгэй. Күөмэй ыарыытыгар ордук туһалаах эбит. Тиит хатырыгыттан кыратытан чэйгэ эмиэ туттуохха сөп.
Баччаларга хатыҥ сэбирдэҕэ саҥа тылларыгар, сымалалаах эрдэҕинэ хомуйар үчүгэй. Чэй да гынан иһиэххэ сөп. Ынах арыытыгар эбэн уҥуох ыарыытыгар да тутталлар.
Үрэхтээх, өрүстээх сиргэ олорооччуларга луук ситтэ. Чучунааҕы үргүүр кэм кэллэ. Луук киһи аппетитын көтөҕөр, ис-үөс үлэтин тупсарара. Луугу туустаан хаһаанабыт. Манна даҕатан эттэххэ, луугу көһөрөн аҕалан үүннэрдэххэ, ханна баҕарар үүнэр эбит.
Ньээм-ньээм от хайыы-үйэ саһаран алтан төбөтө быкпыт. 5-6 сибэккини сиэтэххинэ, киһи туһалаах эттиктэри күннээҕи нуормаларын ылар диэн суруйаллар. Бу оту билэр дьон силистэрин ордук тутталлар. Оттон хонууну биир гына саһара үүннэҕинэ хаһаайка үксэ мүөт, барыанньа оҥостуо турдаҕа. Ньээм сэбирдэҕин туустаах ууга сытыара түстэххэ, аһыыта сүтэр. Оччоҕо ханнык баҕарар сааскы салаакка тутуохха сөп.
Бэс ыйыгар дөлүһүөн сибэккилэниэ. Ону хомуйан эмиэ барыанньалыахха сөп. Духуопкаҕа сэбирдэҕин, сибэккитин хатаран чэй оҥостон иһэҕин. Онно тоҥмут эбэтэр хаппыт аһыттан эптэххинэ, олус иҥэмтэлээх утах буолар. Маннык утаҕы тымныйдаххына итиилии иһэр туһалаах.
Сотору бары саамай сөбүлүүр сибэккибит кучу үүнэн харахпытын сымнатыа. Кучуну элбэх киһи хомунан иһэр буолла. Кинини күһүн кытта бэйэтинэн хаппытын кэннэ хомуйуохха сөп. Сибэккитин кытта хатардахха чэйбит көстүүтэ да тупсар. Сэбирдэҕин боростуойдуу хатаран истэххэ, күөх чэйтэн итэҕэһэ суох. Оттон анаан илиигэр мээккэлээн хатардаххына, хара өҥнөөх чэй буолар.
Короновирус ыарыыта турбутугар киһи бары ватсаптан көрө-көрө лабыкта үргэммиппитин өйдүүргүт буолуо. Туттааччы туттубута буолуо. Оргутан кыра-кыралаан истэххэ, тыҥаны ыраастыыр диэн суруйаллар. Сорохтор көтөх муҥунан хомунан баран, быраҕааччылар да бааллара. Сорохтор дьиэ сибэккитигэр эбии кутан туһаҕа таһаарбыттара. Үрүҥ лабыкта хара түү булкааһыннаах болбукта умнаһыгар кытта үүнэр. Бу маны хомуйан саҥа ыалдьан эрэр күөмэйгэ сиэтэххэ, биллэрдик суох гынар.
Ити курдук айылҕабыт барахсан ыйтан ый саҥаттан саҥа үүнээйилэрин, отун-маһын тылыннаран, ситэрэн анаан оҥорон биэрэр. Маны барытын бириэмэтин көрөн хомунан, хатарынан хаһааннахха доруобуйабыт туругун тупсарыахпыт. Ол эрээри манна биири өйдүөххэ наада. Ханнык баҕарар үүнээйини наар иһэр сатаммат. Тохтото-тохтото эбэтэр уларытан, бириэмэтин көрөн тутуннахха эрэ сатанар. Онон оту-маһы үөрэтиэххэ, доруобуйа тупсарыгар туһаныахха.
Анастасия Сорокоумова, Сыаҥааннаах.