Бүгүн литературнай балаһабытыгар Сыаҥааннаахтан төрүттээх Анна Хабарова хоһооннорун билиһиннэрэбит.
Кини 2018 сыллаахтан суруйан саҕалаабыт. Айымньылара киин хаһыакка – «Кыымҥа», «Эҥсиэли хочотугар» бэчээттэммиттэрэ.
Үлэлиир жанра киэҥ: кэпсээннэр, ахтыылар, остуоруйаллар, тойук, олоҥхо.
«Отуу уота» литературнай түмсүү чилиэнэ, «Айар кут» региональнай Сойуус суруйааччыларын уонна прозаиктарын чилиэнэ. Биэс кинигэлээх: иккитэ хоһооннор «Хоһооннорум – кынаттарым», «Оҕо саас — сандал саас» уонна үс оҕолорго аналлаах тэттик олоҥхолор. Төрдүс олоҥхотун кинигэтэ бэчээттэнэн тахсаары турар. Айар аймахтарын, үөлээннээхтэрин кытта 30-тан тахса кинигэлээхтэр.
Билигин Нам улууһугар бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. 4 оҕолоох, 15 сиэннээх. Намҥа көһөн кэлбитэ 20 сыл буолбут.
***
Үҥкүүлээ, кырдьар саас,
Кырдьары үтэйэн,
Эдэр саас вальсыгар,
Эргийэ тэлээрэ уйдаран.
Маҥан хаар кыырпахха тэҥнэнэ,
Көтөөрүүй, кырдьар саас,
Эдэрдии сананан ылаарыый,
Хаар маҥан вальска.
Умнуллар барыта ол онно,
Мунчаарыы, хоргутуу, хомойуу,
Симэлийэ сүтэллэр кинилэр
Вальс, вальс алыбар.
Кырдьыма, сүтүмэ,
Умнуллубат Вальс,
Эдэр саас аргыһа,
Кырдьар саас доҕоро.
***
Сибэкки дьөрбөтүн тутаммыт,
Оскуола боруогун атыллаан,
Кып кыра оҕолор,
Үөрэнэ киирбиппит.
Хас хонук, хас сыл,
Хаар, самыыр буоланнар,
Суурайан ааспыттар,
Оҕотук сааспытын,
Оскуола кэммитин.
Чиҥ билии биэрэннэр,
Учуутал үөрэтэн, такайан,
Баччаҕа тиийдэхпит
Олохпут аартыгын тэлэммит.
Ааспыты ахтаммыт,
Иһирэх тылынан саныыбыт,
Учуутал түбүктээх үлэтин,
Чуораан чугдааран,
Уруокка ыҥырар кэмнэрин.
Ыал буолан,
Алаһа дьиэ буруотун унаарытан,
Оҕолорбутугар оскуола аанын аһаммыт
Билиигэ сирдээммит атаарбыппыт.
Аны сааһыран,
Эбээ, эһээ дэтэммит,
Сиэннэрбитин сиэтэммит,
Оскуолаҕа сибэкки дьөрбөтүн туттаран атаардахпыт.
Үөрэх билии кыһата,
Оскуолабыт барахсан,
Сылын аайы ааҥҥын,
Тэлэччи аһаҥҥын,
Аартыктарга атаараар күндү оҕолорбутун.
***
Кырыйдым диэммин,
Кыҥкыйдыы барбаппын,
Сааһырдым диэн суламмаппын,
Кэм кэрдии ситтэҕэ,
Бириэмэ тиийэн кэллэҕэ.
Кырыарбыт чанчыктар,
Мыччыстыбыт тириилэр,
Олох омоон суоллара,
Суруйан хаалбыт бэлиэлэрэ.
Кырдьар кырыыс буолбатах,
Олох мөкүтүн, үтүөтүн
Амсайдахпыт дэһэммит,
Махтанабыт дьылҕабыт бэлэҕэр.
Чачыгыраччы күлээччи,
Чуопчаарыйа чугдаарааччы,
Сиэнчээрбит эйгэлэрэ
Умуннарар эбит сааһырбыппын, кырдьыбыппын.
***
СААҺЫРЫЫ
Сааһыраммын арыт кыра оҕолуу
Хоргутан, хомойон,
Кыраттан да тырыттан,
Харах уута халыйар.
Уоскуйаммын, ырытан,
Кэмсинэбин кэнники,
Тоҕо санаам тууйуллан
Тоҥуй буолан ылбыппын.
Тоҕо маннык буолабыт
Сааһырыы модьоҕотугар тураммыт?
Суохтуубут биһиги
Бииргэ алтыспыт көлүөнэ дьоммутун.
Сорох бу олохтон баран,
Сорохтор тэйэн, ыраатан,
Суохтуубут биир алааска
Үөскээбит алааспыт оҕолорун.
***
Ол ыраах сандаарар саҕахха
Уунабын илиибин күөрэччи
Сырдыкка, кэрэҕэ тардыһан,
Олоҕу саҥалыы көрөөрү.
Сандаарар саһарҕам абылыыр,
Ыҥырар, угуйар тулабын сырдатан,
Кэскилбин түстээҥҥин олохпор.
Айылҕам иһийэр кэмигэр
Мин эмиэ налыйан,
Уоскуйан, наскыйан ылабын
Хатыҥым таһыгар тураммын.
Санньыйар, санаарҕыыр кэмнэрбэр
Куруутун эн бааргын – Айылҕам,
Төрөөбүт биһигим уйата.
Эйигин кытары алтыһан,
Мин күүстээх санааны ылынан,
Хардыылыам инники олохпун торумнаан,
Кэскилбин чэчирдэ киэргэтэн.
***
Оо, арай долгураҥ чуумпуга куустаран,
Айылҕам кэрэкээн дуолугар,
Бигэнэ куустара налыйан,
Эдэркээн саастарбар эргиллэн ылларбыан.
Оччоҕо ис санаабын тэбээммин,
Мин курус санаабын,
Эппэтэх сүрэҕим кистэлин
Сипсийэн этиэҕим суугунас хатыҥмар.
Оо, эн истиий, хатыҥым,
Сүрэҕим кистэлин,
Айылҕам сипсийэр сиккиэрин,
Чуумпура наскыйа нусхайан.
Санаалар элбэхтэр,
Ис куппар тиһиллэн,
Саһаллар кинилэр кирийэн,
Сүрэҕим түгэҕэр сөҥөннөр.
***
Киис тиҥилэҕэ
Дыргыл сыта дыргыйан,
Дулҕаларга кытаран,
Сандалыны санаппыт.
Кытараахтаан олорон
От быыһыгар саһан,
Сииктээх сиргэ
Бөдөҥнөрүн эриэхсит.
Киис тиҥилэҕэ барахсан
Минньигэстэй олуһун.
Барыанньаҕа бэртээхэй
Сайыммыт биир кэрэ бэлэҕэ.
***
Доодоҥноһон, нуотаҥнаһан,
Тэлгэһэҕэ түһэннэр
Икки диэки сарыннарын хамсатан,
Сатыы ыллык устун хаамыы.
Күҥҥэ өссө эбии харааран,
Күөх толбонунан сыдьаайан,
Улаатымсыйан, улуутуйан,
Хантараҥнаһыы мааныта.
Ас көрдөөннөр аргыый аҕай
Уҥа-хаҥас эрилис-турулус көрүү,
Киһи курдук ыллык эрэ суолунан
Хоноччу туттан хаамыы.
Кинилэр да итииргииллэр эбит,
Айахтарын аппатан,
Тыллара кытаран,
Буһаахтыыр эбиттэр.
***
Саха омук ырыатын
Сэгэлдьитэн ыллыаҕыҥ,
Илиилэртэн ылсыһан,
Чэпчэкитик дугунуох.
Санаалары сайҕардан
Этэн-тыынан биэриэҕиҥ,
Эһиэкэйдээн эйээрэн,
Эккирээхтээн ылыаҕыҥ.
Өбүгэбит үгэһин сүтэрбэккэ
Оһуохайдаан ыллыаҕыҥ,
Дьиэрэҥкэйдээн тэбэммит
Үҥкүүлээхтээн биэриэҕиҥ.
Кэлэр кэми түстээммит,
Кэрэни эрэ ыраланыах
Куһаҕаны кыйдаан,
Курус санааны үтэйиэх.
***
НЬУРГУҺУН
Тоҥ буору тобулан,
Күн диэки тардыһан,
Саас аайы тыллаҕын
Ньургуһун барахсан.
Хоһооҥҥо тиһиллэн,
Ырыаҕа ылланан,
Хотугу хоһуунчаан
Сүрэҕи үөрдэҕин.
Дьэрэкээн көбүөрү
Сыһыыга тэлгээҥҥин
Айылҕа кэрэтэ
Сүргэни көтөхтүҥ.
Баҕардым эйиэхэ
Тэҥнэнэ туттуохпун,
Түһүүлээх-тахсыылаах олохпун
Эн курдук дьулуурдаах
Тулуурдаах буолуохпун,
Сырдыкка -кэрэҕэ
Тардыһан ылыахпын.
Кэрэчээн сибэкки —
Олохпут киэргэлэ,
Кыыс оҕо кэриэтэ
Саас аайы нуоҕайан,
Наскыйа тыллаҥҥын
Айхаллыы көрсөҕүн.
***
ОЛОҔУМ СИБЭККИТЭ
Күннүүн тэҥҥэ сырсаҥҥын
Күөрэгэйдии дьырылаа,
Тэтэрээхтии кыыһаҥҥын
Тахсар сарыал суһумнаа.
Күҥҥэ тэҥнээх көмүһүм,
Күлэ-үөрэ сандаар дуу.
Олохпутун киэргэтэн,
Мичилийэ көрүүй дуу.
Уһун-уһун суһуоҕуҥ
Долгулдьуйа хамсыыра,
Кэрэкэтиэн кыысчааныам,
Сиэдэрэйкээн сиэнчээним.
Эйигиттэн кэрэчээн,
Кимим кэлиэй бу сиргэ.
Куппун-сүрбүн абылыыр
Нарын намчы сибэкким.
Устан ааһар олоҕум
Сибэккитэ буолаҥҥын,
Күөрэгэйдии дьүрүһүй,
Кыталыктыы кынталдьый.
Кэрэ куба буолаҥҥын,
Кэрэхсэтэр буолаар дуу.
Нарын хатыҥ буолаҥҥын
Наскылдьыйа хаамаар дуу.
Эйэҕэстэй мичээрдээх
Дьоһун Далбар буолаҥҥын
Мааны Хотун дэтэҥҥин
Алаһа дьиэҕин сырдатаар.
Сиртэн буортан тэйэҥҥин
Дьол кыымынан сыдьаайан,
Лыахтыы көтө дайаҥҥын
Олох суолун эн тутаар.
***
БОЙТОЛЛОН-ТОЙТОЛЛОН
Бойтоллон-тойтоллон
Дьоһуннаах да киһи,
Сарсыардаттан дьаһайсан
Саҥаран чугдаарар.
Барытын дьаһайсыа,
Ааһан иһэн ытын оҕотун,
Имэрийээт, кууһан ылыа,
Ымманыйа таптыаҕа.
Остуолга да олорон
Кэпсээн-ипсээн чуопчаарыа,
Чахчы да сэргэхситэр,
Күндү көмүс чыычааҕым.
***
Суугунас хатыҥнар
Сипсийэр курдуктар
Ып-ыраас иэйиини
Сүрэхпэр сөҥүөрдэ.
Күөх солко мутукчам
Дыргыйар сытынан
Дууһабын ыллатар,
Кэрэнэн толорор.
Солкоҕо сууламмыт сайыммын,
Сырылаччы тыкпыт күммүн
Сөбүлүүр да эбиппин.
Көтөр-сүүрэр саҥата
Куппун сүрбүн ыллатан,
Тула өттүм сандааран,
Кууһан ылыах курдукпун барытын.
***
Оо, арай билигин
Көрсө түһүүм
Оҕо сааһым доҕорун
Билиэҥ этэ дуу эн миигин…
Ханна, хаһан ыал буоллуҥ дуу?
Оҕо үөрэр мичээрин,
Чугдаарыйар саҥатын
Биллиҥ дуу, оҕо сааһым доҕоро.
Сыл хонук устара түргэнин,
Хаһан эрэ биһиги
Килбик, сэмэй оҕолор этибит.
Аны сааһыран тэйсэн,
Бэйэ бэйэбитин билсибэккэ сырыттахпыт.
Дьылҕа саатар биирдэ
Көрүһүннэриий оҕо сааһым доҕорун,
Сүтэн-оһон хаалбатын
Ыллык суолбут омооно.
***
ДОҔОР ИСТИҤ МИЧЭЭРЭ
Доҕор истиҥ мичээрэ
Арыаллаатын олоҕум тухары
Үөрүү кыымын саҕан үйэлэри уһата
Эрэл кыымын бэлэхтии.
Ким эрэбил доҕордоох
Бу олоххо охтон-бохтон биэрбэт,
Чиргэл мастан өйөнөн,
Кытаанахтык тирэнэр.
Доҕорго куруук бэриниилээх буолуохха,
Ыарахан кэмҥэ өйдөһүөххэ, өйөһүөххэ.
Тахсар күнтэн үөрүөххэ,
Дьиҥнээх доҕору харыстыахха.
***
Этиий миэхэ, доҕоруом,
Истиҥ-нарын тыллары,
Эдэр сааспын эргитэн
Кэрэ кэми эргитэн.
Оччоҕуна мин эмиэ
Эдэрдии сананыам,
Ыраас истиҥ иэйиини
Бэлэхтиэҕим доҕорбор.
Арыт түүлгэр киллэрэн
Таптаан ылыый эн миигин,
Хатыҥ маска ханыылыы
Хоһуйаахтаан ылыый дуу.
Сиккиэр тыалга бигэнэн,
Оргууй аҕай үөммэммин
Кэрэ түүлгэр киириэҕим,
Нарын кыыстыы нусхайыам.
Ааһар былыт быыһынан
Устан ааһыам аттыгынан,
Олорон ааспыт кэмнэргин
Өйдөөн-санаан ылларгын.
***
Ситим устун дьаарбайан,
Дьэдьэн сытын эҕирийэн,
Дьэдьэн сыттаах алааспар
Баран кэлбит курдукпун.
Сайын, сайын үтүөтэ
Дыргыл сыта тунуйда,
Сүрэҕи-быары манньыта
Айылҕаҕа ыҥырда.
Сибэккилээх сыһыылар
Кустук араас өҥүнэн
Дьэрэкээннии оонньууллар,
Ыҥыраллар угуйа.
Тууйас туппут кыргыттар
Иэдэстэрэ тэтэрэн,
Дьэдьэни санатан,
Тэтэрээхтии кыыспыттар.
Өлгөм үүнүү
Астыннардын далбардары
Үөрүҥ-көтүҥ
Айылҕалыын алтыһан,
Уйгу-быйаҥ сомсоҥҥут.
***
Иирбэ-таарба тылларым
Иэрэҥ-дьиэрэҥ тэбэннэр,
Эгил-тэгил түсүһэн,
Мин урут, мин бастаан диэбиттии
Өрүсүһэ хостонон,
Айахпыттан тахсаннар
Урут-хойут этэн тыынан,
Биһиги дуо дэһэннэр
Айдаан-куйдаан түһэрэн,
Этэн тыынан бардылар.
Устар ууну сомоҕолуур
Улуу таайым Абыйчаанин Ньукулай
Эппит тыыммыт тылларын,
Сурукка тиспит бичиктэрин
Уура сылдьан ааҕаммын
Олус да сөҕөбүн.
Устар ууну сомоҕолоон,
Айан хаалларбыт иэйиилэрин
Сүрэхпэр иҥэринэн,
Өйбөр өнүйэммин,
Төбөбөр тиһэммин,
Үөрэнэр, өйдүүр кэмим
Кэлбитэ дуу, суоҕа дуу?
***
Ыллам-дьэллэм тылларым
Көтөр кынат буолаҥҥыт
Киэҥ куйаарга талаһан,
Тырыбыныы көтөҥҥүт
Үрдүк халлаан урсунугар
Кыталыктыы уйдаран,
Кэлэ кэми кэрэһилээн,
Этэн тыынан биэрээриҥ,
Кэскиллээҕи түстээҥҥит
Кэрэ кэми анаараарыҥ.
Кэҕэ кыыллыы чоргуйан,
Күөрэгэйдии дьырылаан,
Ырыа буолан ылланаарыҥ,
Дьүрүскэн хомус тыаһыныы
Дьүрүһүйэ оонньооруҥ,
Дьолу соргуну хоһуйан,
Дьоллоох олоҕу туойаарыҥ.
***
САХАМ КЫРГЫТТАРА
Сахам нарын кыргыттара
Кыталыктыы кынтальдьыһан,
Хатыҥ мастыы наскыһан,
Наскылдьыһа хаамсаллар.
Долгулдьуһар суһуохтара,
Түөскэ кэтэр симэхтэрэ
Күлүмүрдүү оонньуура,
Абылыыра кэрэхсэтэ.
Уурбут туппут таһаата,
Нарын намчы бэйэтэ,
Килбигийбит көрүүтэ
Долгуталлар эр хоһууну.
Сахам нарын кыысчаанын
Күҥҥэ тэҥнии көрөбүн.
Тэтэгэргээн имнэргин
Сардаана сибэккигэ холуубун.
***
Чугдаарар чуораанчык,
Чуопчаарар чыычааҕым
Хап-хара харахтаах,
Кып-кыра илиилээх.
Буруйу оҥорон мөҕүллэн,
Албыннаспыт хараҕыан,
Оҥой-соҥой көрбөхтүүр,
Ымманыйа мичээрдиир.
Сарсыарда тураатын
Атах тыаһа тоһугуруур,
Сүүрэн тооторутан,
Кини киирэр күннүү сандааран.
Сыллаан ылыа мип-минньигэс уоһунан,
Кэпсээн-ипсээн элбэҕэ –
Бэйэтин эрэ билэр тылынан
Чуопчаарыйар чыычаахтыы.