Сахабыт сирин, улууспут, төрөөбүт Абыйбыт саргылаах сарсыҥҥыта бүгүҥҥү ыччаттан тутулуктаах. Билигин бэйэтигэр эрэллээх, тус санаалаах, интэриниэти толору баһылаабыт, элбэх информацияны тэҥинэн ырытар, ханнык баҕарар тиэмэҕэ кэпсэтэр дьоҕурдаах, сайдыылаах көлүөнэ үүнэн иһэр.
Бүгүн кэпсэтэр дьоруойум Владимир Дохунаев. Абый оскуолатын оҕо хамсааһынын салайааччыта, волонтер, тамада уонна патриот!
Оҕо эрдэҕиттэн бэрт тэбэнэттээх чоҕулуспут харахтардаах, киириилээх-тахсыылаах уолчаан оҕо сааһа спорт аргыстаах ааспыта. Спорка тургутуллан уйана-хатана уһаарыллан, оҕо эрдэҕиттэн туруоруммут сыалын ситиһэргэ үөрүйэх, ылыста да тиһэҕэр тиэрдэр булгуруйбат санаалаах, олоххо быһаарыныытын толкуйдаан, ыараҥнатан көрөн оҥорор төрүт ыччаппыт. Сүрэҕинэн сөбүлүүр салаатын талан, дойдум сайдыытыгар тус кылааппын киллэрэр киһи буола үүнүөхтээхпин диэн санаалаах физкультура учууталын идэтин баһылаабыта. Уонна дойдутугар кэлэн айымньылаахтык үлэлии сылдьар. Дьону сатаан түмэр, үлэни тэрийэр кыахтааҕын билэр буолан, оскуола салалтата кинини оҕо хамсааһынын салайааччытынан анаабыта.
Маннык ыччат санаатын истэр, дьоҥҥо тиэрдэр наада диэн, киниттэн аҕыйах боппуруоска эппиэтииригэр көрдөстүм.
– Эдэр киһи туох санааттан киин сиртэн дойдугар кэлэн олохсуйдуҥ?
– Кыра эрдэхпиттэн төрөөбүт дойдуну таптыахтааххын, убаастыахтааххын диэн иитииттэн дуу, дьоммор чугас буолар санааттан дуу быыкаайык дэриэбинэбэр дьиэ-уот оҥостон, олохсуйан олоробун. Дойду, дойдум… Дойду ахтылҕана диэн иэйии күүстээхтик киирбит киһитэбин. Ханна да ыраах сырыттарбын, төрөөбүт, улааппыт, сүүрбүт-көппүт тэлгэһэбин ахтабын, кини туһугар долгуйабын, ханнык да дойдуга атастаспаппын. Патриотизм миэхэ күүстээхтик иҥмит.
Дьиҥэр, киин сиргэ тэлэһийэн, ырааҕынан ыырданан, атын аартыктары арыйан сылдьыан эмиэ сөптөөҕө. Ол эрээри, Владимир сүрэҕэ-быара, өйө-санаата төрөөбүт дойдутугар курдаттыы талаһа, бүтэйдии иэҕиллэ турара. Аҥаардас ити да иһин Владимир хайдах киһитин ыарырҕаппакка, саарбахтаабакка быһаараҕын.
– Патриот диэн кимий, эн санааҕар?
– Дойдутун ааспыт историятын ытыктыыр, кэлэр кэскилин түстэһэр, чөл өйдөөх-санаалаах уонна дойдуга бэриниилээх гражданин. Билигин саха ыччата хаһааҥҥытааҕар даҕаны норуот быһыытынан бэйэтин уратытын билинэн эрэр дии саныыбын. Патриотизм тыына баар, суох диир табыллыбат.
– Туохха барытыгар ситиһии баар буоллаҕына киһи кынаттанар. Салгыы өссө тугу эрэ оҥоруох-тутуох санаата кэлэр. Үлэҕэ ситиһии төрдүн туохха көрөҕүн?
– Ханна да түмсүүлээх буоллахха үлэ, олох тэтимнээх буолар. Оскуола кэллэктиибэ хамаанданан үлэ. Манна бэйэ-бэйэҕэ киһилии истиҥ сыһыан улахан оруоллаах. Биир үлэни, сыалы-соругу толоро сылдьар кэллэктиип, биир санаанан салайтаран үлэлээтэҕинэ ордук ситиһиилээх буолар диэн бигэ эрэллээхпин. Үлэлэрин иҥэн-тоҥон билэр үлэһиттэр сыалы-соругу толорууга мэлдьи тус этиилээх, идеялаах буолаллар. Ол ситиһии биир төрдө. Уонна, былыргыттан баар ирдэбил буоллаҕа, бэрээдэк. Кылаабынайа, күннээҕи соруктарга «көмүллүбэккэ» үлэлээтэххэ, сыалы-соругу ситиһиэххэ сөп.
– Олоххор тирэҕирэр чугас дьонуҥ?
– Киһи олох устун эрэллээхтик хардыылыырыгар өйөбүл буолар тирэх дьонноох буоллаҕына, үлэтэ-хамнаһа таһаарыылаах, үтүө түмүктэрдээх буолар. Мин олохпор тирэҕирэр дьонум – бастатан туран, ийэм, эбэм уонна миэхэ көмөлөһөр бары аймахтарым. Мин доҕотторум. Кинилэри кытта хаһан баҕарар бэйэ-бэйэбитигэр эрэнэбит. Бииргэ үлэлиир табаарыстарым уонна аҕа саастаах сүбэһиттэрим. Кинилэри холобур оҥостон, мин сайдабын уонна инним диэки барабын. Киһиэхэ «дьонноохпун, миигин өйүүллэр, миэхэ итэҕэйэллэр» диэн санаа наһаа улахан оруоллаах.
– Билиҥҥи ыччат урукку көлүөнэ ыччаттан туох уратылааҕый?
– Мин «билиҥҥи ыччат иитиитэ суох, үлэлиирин сөбүлээбэт, көрү-нары эрэ эккирэтэр, бэйэтин туһунан эрэ саныыр» дииллэрин кытта сөпсөспөппүн. Биһиги информация, технология сайдыбыт үйэтигэр, глобализация кэмигэр олоробут. Аныгы ыччат бары өттүнэн сайдыылаах, киэҥ билиилээх-көрүүлээх, тугу баҕар түргэнник ылынар, кэми кытта тэҥҥэ хардыылыыр. Олох таһыма, оҥкула уларыйдаҕын ахсын, киһи көрүүтэ, олоххо сыһыана эмиэ уларыйар. Ол гынан баран көлүөнэ бэйэ-бэйэтиттэн үөрэнэр. Биһигини дьоммут үлэнэн үөрэппиттэрэ. Хара үлэнэн уонна наар спортзалга сылдьан улааппыппыт, эт-хаан өттүнэн сайдыбыппыт. Оҕо сааһыттан үлэлии үөрэммит оҕо, дьон үлэтин харыстыыр киһи олоххо бэлэмнээх буолар уонна бэйэтин миэстэтин булар дии саныыбын.
Оттон билиҥҥи оҕо физическэй ноҕурууската суох. Ынах сүөһү аҕыйах. Дьиэҕэ урукку курдук мас, уу, таспаттар. Хотоҥҥо от киллэрбэттэр. Бу үөрэх дьылыттан идэбинэн, физкультура учууталынан, үлэлээн эрэбин. Онно көрдөххө, ордук уолаттар эт-хаан өттүнэн сайдыылара мөлтөх. Сатаан сүүрбэттэр, тардымматтар. Оҕону спорт уонна хара, күүстээх үлэ сайыннарар. Билигин оҕолору спортка өссө чугаһатар, бэлэмниир соруктаахпын.
– Дойдуҥ инникитин хайдах көрөҕүн?
– Эдэр ыччат олохсуйан, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаннаҕына, дойдубут сайдыан-чэчириэн сөп. Кыра да, улахан да кыһалҕаны тулуйан, инникини толкуйдаан, ырааҕы көрөн олоруохха наада. Сайдыы бэйэбититтэн тахсыахтаах. Биһик ыйаммыт сириттэн тэлэһийии элбээбэтин уонна төрөөбүт-үөскээбит сирбитигэр хаһаайыннары иитэн таһаарар туһугар үлэни-хамнаһы, араас бырайыактары толкуйдаан, олоххо киллэрэрбит буоллар сайдыы баар буолуо этэ.
Хомойуох иһин, тыа сириттэн ордук ыччат дьон барар. Бу кэнники кэмҥэ биһиги улууспутуттан элбэх эдэр ыал, ыччат киин сиргэ көстө. Кинилэр бэйэни ииттинэн олорор сөптөөх хамнаска уонна үчүгэй усулуобуйаҕа баҕараллар.
– Ыччаты туох долгутар?
– Эдэр киһини долгутар боппуруос элбэх. Күн бүгүн ыччат үлэтэ суоҕа саамай сытыы кыһалҕа. Эдэр исписэлиистэр үлэ кыайан булбаттар. Үлэлээх да буоллахтарына, тэрилтэ ахсын сарбыйыы (сокращение) буолар куттала. Бу кыһалҕа социальнай-экономическай сайдыыга быһаччы дьайар.
Тыа хаһаайыстыбатыгар үлэһит илии тиийбэт кыһалҕата эмиэ улам сытыырхайан иһэр. Аныгы олох долгунугар оҕустаран, төрүт дьарыкпыт умнуллар, тыа хаһаайыстыбата эстэр кутталлаах. Ыччат куоракка, киин сиргэ талаһар.
Саха ыччата дойду көмүскэлигэр сылдьара барыбытын долгутар. Анал байыаннай дьайыы дойду үрдүнэн эмиэ элбэх уларыйыыны киллэрдэ, кыһалҕаны элбэттэ. Барыта — куттал. Билиҥҥи ыччат — инникигэ эрэлбит эрэ буолбатах, кини — өрөспүүбүлүкэбит уонна дойдубут билиҥҥитэ буолуохтаах.
– Ыччакка баҕа санааҥ?
– Бастатан туран, ыччат патриот буолуон баҕарабын — төрөөбүт дойдубут, нэһилиэкпит историятын билэр, үөрэтэр. Дойдубут сайдарын туһугар үлэлиэххэ. Түмсүүлээх буолуоҕуҥ. Бэйэбит күүспүтүгэр эрэниэҕиҥ. Туруоруммут сыалбытын-сорукпутун ситиһиэҕиҥ. Абыйбытын сайыннара, элбии туруохха диэн баҕа санаалаахпыт.
Төрөөбүт түөлбэтиттэн, үөрэммит оскуолатыттан кынаттанан тахсыбыт ыччаппыт элбэх. Ол гынан баран Владимир Дохунаев курдук дойдутун кэнэҕискитин уһансаары, иҥэриммит билиитин, үлэлээбит уопутун туһаҕа таһаараары дойдутугар кэлээччи тарбахха баттанар. Ол киһиттэн бэйэтиттэн эрэ тутулуктаах буоллаҕа: балык уу дириҥэр тардыһарыныы, кимнээх эрэ сайдыы баар сирин талаллар. Оттон сорохтор эрэ үчүгэй олоҕу бэйэлэрэ айар уустук суолга туруналлар. Оннук дьон ортотугар Владимиры киллэрэр оруннаах.
Түгэнинэн туһанан, коллегабытын, доҕорбутун сыралаах үлэҥ сыаналанан «Молодость и профессионализм» диэн Российскай анал бэлиэ ылбыккынан үөрэн-көтөн туран өссө төгүл эҕэрдэлиибит. Эдэр ыччат баҕа санааҥ, толкуйуҥ барыта туоллун. Этэҥҥэ буолуохха!
Блиц-ыйытык:
- Киһи майгытын ханнык өрүтүн ордук сыаналыыгын?
— Үтүө санаа, чиэһинэй
- Кэллэктиип үлэтигэр тугу биһириигин?
– Түмсүүлээхтик, биир киһи курдук улэлиири
- Оҕо сааһыҥ ханнык ыра санаата туолбутай?
– Ол ыра санаам өссө туола илик, онно талаһабын, үлэлиибин
- Арай билигин оскуоланы бүтэрээри сылдьар Володя Дохунаевы көрсөрүҥ буоллар туох диэн сүбэлиэҥ этэй?
– Туохтан да иҥнибэккэ инниҥ хоту баран ис.
- Инникитин ханнык сатабылы баһылыаххын баҕараҕын?
– Үлэлии сылдьар эйгэбин сөбүлүүбүн. Культуранан, политиканан интэриэһиргиибин.
Анна Чиркова.